Vischinadi Morissen

Morissen ei in vischinadi dalla vischnaunca Lumnezia e dil district Surselva. Il vitg a mantun tipic schai sin la spunda viers sid dil Péz Mundaun alla fin d’ina sromaziun dalla via lumneziana. Il vitg vegn menziunaus l’emprema gada en in urbari dils beins episcopals da Cuera il 12avel tschentaner sco Mureinsene. Il num cumpara silsuenter en numerusas variantas, p.ex. Mureizen, Muraizen, Moreissens, Mureiscen e.a. Las scripziuns actualas Murissen resp. Morissen ein francadas dapi il 1600. Il num provegn eventualmein da Moritz resp. Murezi (patrun dalla val).

Entuorn 1400 appartenevan era las siat cuorts da Surcuolm, numnadamein Marschaga, Permaniga, Furzaniga, Lutterenga, Puntenga, Dulenga e Pfifferscher Hof al vischinadi da Morissen che controllava cheutras era il trapass dalla via da transit neu dalla Cadi e da Sursaissa sur Surcuolm – Sogn Carli/Morissen e vinavon via Vella – Cuolm Val – Spligia/Sogn Bernardin ella Lumbardia resp. el Tessin. Il 1630 ei succedida la separaziun muort span e debat permanent pervia dall’utilisaziun d’uauls e pastiras entuorn il Mundaun. Il scogn ha denton cuzzau entochen la separaziun dallas utilitads communablas il 1895. Naven dil 13avel entochen il 15avel tschentaner ein documentai ministerials "de Morissen" ed entochen il 1370 steva Morissen sco feudum digl uestgiu da Cuera sut ugadia dils conts de Belmont e silsuenter dils de Sax-Mesauc. Il 1538 ei il vischinadi lu secumpraus libers dils dretgs feudals digl uestgiu. Ecclesiasticamein ha Morissen apparteniu entochen il 1907 (pleiv autonoma) alla pleiv-mumma Pleif/Vella.

L’emprema schlatta documentada ein ils nobels "de Morissen" (1210); il 1389 cumpara in vasal episcopal Rudolf von Blumenthal ed il 1393 in Symon von Tauna (Fontana). Dallas famiglias aunc oz residentas ein documentadas dapi il 1443 ils Montaltas, Caduffs e Blumenthals. Autras fontaunas lain datar anavos ils Collenbergs entochen sil pli tard entuorn il 1500. Ils Camenischs cumparan l’emprema gada el cudisch da batten dil 1672, ils Cavegns il 1673 ed ils Riedis il 1738. Igl onn 1827 ein Ammanns (morts ora) e Wasers secumprai en a Morissen. Morts ora ni i naven ein denter auter ils Caflischs, Tavernas, Peders, Sievis, Triaccas e Tschuors.

Catastrofas ed epidemias da tuttas sorts ein da supponer era per Morissen – oravontut el 16avel e 17avel tschentaner – denton mauncan las fontaunas leutier. Perencunter ein documentai 11 morts d’epidemia per igl onn 1800. Epidemias da biestga han furiau denter il 1752 ed il 1765 e la stad dil 1939 ha stuiu vegnir mazzada e satrada muort zoppina tut la biestga schetga excepiu ils vadials pasculai e dapersei. Il 1724, il 1728 ed il 1936 han gronds barschaments purtau tribulaziun el vischinadi.

Il vischinadi da Morissen ei staus ontras ina cuminonza da purs: la tratga da biestga armentiva ha dominau dapi il 16avel tschentaner ed entochen ils onns 1950 ha la cultura da garnezi giugau ina rolla impurtonta el rom dall’economia d’autoprovediment. L’entschatta dalla cultura da truffels ei da datar entuorn il 1800. La modernisaziun dall’agricultura e la politica agrara da subvenziuns han schau svanir quasi cumplettamein ils tiers manedels (nuorsas, cauras e pors) ch’eran entochen il 1960 fetg numerus e menau alla tratga da biestga resp. alla producziun da latg. Aschia ha la cultivaziun dad èrs (graun e truffels) stuiu ceder en favur dalla pasculaziun.

Actualmein dumbra Morissen 17 menaschis purils: otg producents da latg, sis menaschis d’engarschar e da schetgs, dus purs da vaccas-mumma ed in elevatur da nuorsas. Sper il puresser ein domiciliai a Morissen ils suandonts menaschis: duas scrinarias, ina stizun da victualias, l’administraziun communala (cun luvratori communal) ed auters. Dils pendularis (senza students) lavura la plipart ella Surselva ed entochen giu Cuera.

La populaziun semova (aschilunsch sco documentau) denter 297 (1835) e 169 (1888); pil pli denton denter 230 e 250. Denter il 1930 ed il 1960 havevan las famiglias en media 6,8 affons ed il vitg dil 1941-1953 ina media annuala da 12,5 naschientschas cun in maximum da 24 naschientschas il 1947. Denter il 1951 ed il 1961 frequentavan en media denter 71 e 111 affons las scolas elementaras (e quei sin 297 entochen 287 habitonts!). Suenter il 1960 ei quei diember sesminuius a moda rapida sin dus entochen treis affons per famiglia. Actualmein dumbra Morissen 28 affons sut 16 onns.

La fatscha dil vitg ei semidada da rudien dapi il 1960. La beinstonza carschenta (grazia allas subvenziuns) ha lubiu da mecanisar ils menaschis purils e da renovar las casas resp. remplazzar las pli veglias (baraccas neras) dil 17avel tschentaner. Denton sefa in svilup pauc giavischeivel valer: il coc historic dil vitg sesvida pli e pli. La populaziun indigena ei secasada alla periferia digl anteriur vitg a garnugl.

Administraziun

Uffeci communal Lumnezia
Palius 32D
Caum postal 54
7144 Vella

+41 (0)81 920 60 00
infolumneziach

Uffeci da taglia

Uffeci da taglia Lumnezia
Palius 32D
Caum postal 54
7144 Vella

+41 (0)81 920 60 08
steueramtlumneziach

Uras da spurtegl

gliendisdis - venderdis
09.30 - 11.30 uras
13.30 - 16.30 uras

ni tenor cunvegnientscha