Temps da revoluziun e 19avel tschentaner

1794

Ina rebelliun grischuna encunter corrupziun ed abus politics ed economics ed encunter la regenza dils aristocrats dallas Treis Ligias pren l'entschatta a Degen e Morissen. Igl onn precedent veva ei dau ina schliata raccolta. L’Austria haveva relaschau in scamond da schar importar ils Grischuns il graun ch’era necessaris muort la gronda munconza. Ein consequenza ein ils prezis pil nutriment dalla populaziun veritablamein explodi. Ils 11 da fevrer 1794 ei in diember da purs da Morissen e Degen cumparius avon la dertgira ch’era serimnada a Vella. Els vulevan plaid e fatg, pertgei ch’ei detti aschi pauc graun, pertgei che quel ed il sal seigien aschi cars, e pertgei che la cassa dallas Treis Ligias seigi vita. Els han resussiu ch’ei vegni clamau cumin pils 17 da fevrer 1794. Leu eisi vegniu presentau ina gliesta cun 18 puncts per sclarir lur pretensiuns en connex cun la pitgira economica. La miserabla administraziun dalla tiara vegn criticada ed ei vegn fatg proposta co meglierar la situaziun. La malcuntentientscha ei sederasada pigl entir Grischun entuorn. La consequenza ei stada ina dieta extraordinaria dallas Treis Ligias e la dertgira nauscha a Cuera. Ils conclus dalla dieta constituenta dils stans ha il caracter revolutiunari dil temps, denton eisi buca reussiu da midar da rudien il sistem politic dallas Treis Ligias. Paucs onns pli tard ein las midadas vegnidas dictadas da Napoleon Bonaparte. La Valtlina ei vegnida annectada 1797 dalla Republica Cisalpina, il Grischun ei daventaus in cantun dalla Republica Helvetica (contract da pasch da Lunèville denter la Frontscha e l’Austria 1801, acta da mediaziun 1803).

1799

La davosa reserva militara (Landsturm) dalla Surselva piarda ina battaglia encunter las truppas franzosas a Tumein. Circa 70 Lumnezians e Gualsers vegnan sturni.

1800 entochen emprema uiara mundiala

Til dils Schuobs. Affons da 8 - 15 onns dalla Lumnezia e da Val serendan baul la primavera el Schuob per luvrar tier ils ils purs. Il november tuornan els a casa. Igl onn 1849 lavuran 356 affons dalla Lumnezia e da Val el Schuob.

1801 / 1802

Pader Plazi a Spescha, administratur dil Benefeci da Rumein dalla claustra da Mustér da 1801 - 1803, ei igl emprem che va sil Pez Aul e sil Pez Terri, Gia 1789 ha el contonschiu sco emprem igl Adula.

1840

Incendi ella vischnaunca da Vella. Ils 20/21 da fenadur 1840 brischan 8 casas cun 15 habitaziuns e 6 clavaus egl areal Cadorcat.

1841

Avertura d'ina filiala cantunala dalla posta a Glion, che survescha era la Lumnezia. Empremas postas ella Lumnezia 1853 a Cumbel e 1867 a Vella, 1871 a Vignogn, Vrin e Lumbrein, 1887 a Vattiz. Filialas privatas existevan gia avon en Lumnezia.

Secunda mesadad dil 19avel tschentaner

Emmigraziun, specialmein ell'America ed en Frontscha.“Igl onn dils biars” 1854, ha in fetg grond diember da Sursilvans bandunau lur val, 150 da quels ein s’embarcai sil bastiment franzos “St. Paul” per traversar igl Atlantic enviers New York. La situaziun economica dil Grischun ei pigiurada naven digl onn 1882, cura che la lingia da viafier tras il tunnel dil Gottard ei vegnida aviarta, cunquei ch’il Grischun ha piars ina gronda part dil transit da traffic ed aschia ina fontauna impurtonta d’entradas.

1850

Dumbraziun federala dil pievel. La vischnaunca da Vella dumbra gest 229 persunas. Lescha federala davart quels senza patria. La naturalisaziun sfurzada ed ils cuosts per l’assistenza dils paupers engrevegian enzacontas vischnauncas dil cumin Lumnezia cun gronds buordis finanzials.

1851

Tras la lescha davart la partiziun dil cantun Grischun en districts e cumins, che sebasa sin la constituziun cantunala dils 12 da november 1814, e che vegn messa en vigur igl 1. d’avrel 1851, vegn ei formau 14 districts, 39 cumins e 227 vischnauncas. Il cumin dalla Lumnezia cumpeglia dapi lu las duas dertgiras d’avon, la Lumnezia e Val S. Pieder, cun 16 vischnauncas. La funcziun dils novs cumins vegn restrenschida sin l’autoritad giudiziala, ferton ch’ils vischinadis, che fagevan part dallas dertgiras, fuorman las novas vischnauncas. Sin basa dalla brev dils 23 da settember 1524 dallas Treis Ligias havan 48 dertgiras funcziunau el Grischun. La totalitad dallas dertgiras era l’autoritad suprema dalla republica. Mintgina haveva ina ni duas vuschs tenor la grondezia. La dertgira Lumnezia cumpigliava ils vischinadis da Camuns, Cumbels (Cumbel), Duvin, Furth (Uors), Igels (Degen), Lumbrein, Morissen, Neukirch (Surcuolm), Oberkastels (Surcasti), Peiden, St. Martin, Tersnaus, Vigens (Vignogn), Villa (Vella) e Vrin. Ils vischinadis eran pia subsecziuns dallas dertgiras ed eran principalmein cuminonzas ch’utilisavan il terren public, ils uauls, las pastiras e las alps.

1853

Treis gadas ad jamna vegn in postin a pei naven da Cumbel e Glion tochen Vella, e naven da cheu va el duas gadas ad jamna tochen Vrin.

1854

Igl 1. da fevrer 1854 va en vigur la nova constituziun cantunala. La nova constituziun federala dils 6 da november 1848 pretendeva in’adattaziun dallas constituziuns cantunalas agl uorden federal. Las dertgiras el cantun Grischun opponevan da reformar la constituziun cantunala digl onn 1814. Ils onns 1850 e 1851 ein duas propostas vegnidas renviadas, perquei ch’ellas havevan buca contonschiu ina maioritd da duas tiarzas dallas dertgiras. Per empruar da cuntentar las autoritads federalas, ch’eran vegnidas malpazientas, ha il cantun Grischun termess ad ellas la constituziun cantunala digl onn 1814 cun las midadas parzialas dils davos onns. L’assemblea federala ha refusau da dar la garanzia ad ina tala construcziun. Il cussegl grond ha perquei stuiu elaborar in niev project da constituziun, che las vischnauncas han acceptau ils 30 da november 1853 cun 58 encunter 9 vuschs. L’assemblea federala ha approbau quella constituziun e mess en vigur ella igl 1. da fevrer 1854. Tochen lu era la totalitad dallas dertgiras purtadra dalla suveranitad. Quella ei vegnida consignada alla totalitad dils votants. Ina secziun dalla constituziun cantunala digl onn 1854 serefereva allas vischnauncas, ch’eran sesviluppadas ord ils vischinadis. Quellas vischnauncas ein vegnidas renconuschidas dil dretg public sco basa dil niev uorden politic. Nova constituziun cantunala. Enstagl dallas Ligias, dertgiras aultas e vischnauncas da dertgira vegnan institui ils districts, ils cumins e las vischnauncas. Vella, Lumbrein ed Uors daventan liug da cumin.

1859

Lescha federala scamonda il mecenadi. Duront varga treitschien onns havevan biars Grischuns prestau survetsch sut bandieras jastras, sco en Frontscha, Austria, Hollanda, Spagna e Piemont. Famiglias sursilvanas mettevan officiers, che retargevan pensiuns suenter ch’els eran returnai dil survetsch, che garanteva ina certa beinstonza. Il pli enconuschent officier lumnezian en survetsch jester era general Joseph Laurent de Mont, naschius 1746 ella Frontscha. Il 1799 ha el menau in contingent da truppas franzosas encunter sia patria. El ei avanzaus sco general da divisiun e Pair de France. Ils biars mercenaris stuevan denton esser leds d’haver salvau la veta. Il davos contigent pli grond da guerriers Grischuns ha battiu ella campagna militara da Napoleon ella Russia. Ils biars da quels emigrants ein buca turnai.

1867

Avertura d’in biro da posta a Vella.

1868

Aua gronda. La vischnaunca da Val vegn pertuccada il pli fetg. Buca meins che 10 casas, 20 clavaus, 2 resgias, in mulin, ina fravgia, vegnan devastai; 15 casas e 9 clavaus donnegiai, il carner ed ina part dil santeri vegnan putai naven, buc ina solia punt exista pli. La sola dalla val ei devastada bunamein dil taliter. Malauras ed auas grondas ha ei adina dau. Aschia san ins da catastrofas el Grischun ed ellas Alps svizras dils onns 1627, 1697,1725, 1745, 1762, 1817, oravontut 1834 e suenter il 1868 puspei il 1888, 1927, 1954, 1987, 2002.

1870

Avertura d'in biro da telgrafia a Vella.

1872 / 1873

Construcziun dalla via da colligiaziun Glion – Valgronda cun in rom tochen il Bogn da Peiden.

1874

Entschatta dalla plontaziun a S. Carli cun daners dalla Fundaziun Escher.

1876

Las treis fontaunas al Bogn da Peiden vegnan tschaffadas da niev. Il hotel, ch'ei vegnius baghegiaus igl onn 1852 ha plaz per 60 hosps. Ina nova casa da cura vegn baghegiada 1891.

1878 / 1879

La via da Uors – Val vegn baghegiada ora.

1880

La carotscha da posta cursescha mintga gi da Glion a Val.

1886 / 1887

La via nova da Valgronda – Vrin vegn baghegiada. Cun la construcziun dallas vias da Glion entochen Vrin e Val piarda il traffic sur la Greina ed il Cuolm Val l’impurtonza. La val s’orientescha viers Glion.

1887

A Vella vegn introducida la scola reala lumneziana cun duas classas. Il cussegl da scola ha anflau ch'el novissim temps daventi l'instrucziun tudestga pli e pli necessaria ed ha tratg en consideraziun la circumstanzia, che quella scola savess forsa in onn ni l'auter impedir l'erecziun d'ina secunda scola communala cunquei ch'il diember dils affons seigi ussa schon gronds. El ha denton era concludiu, ch'il Romontsch dueigi vegnir cultivaus e quei ina ura per jamna. Igl emprem onn da scola ein vegni recepi 21 alumns (6 mattatschas, 15 buobs). La vischnaunca da S. Martin senuspescha da separticipar vid la subscripziun en favur dalla nova scola reala ord motivs economics. La vischnaunca da Val participescha buca alla nova scola circuitala, perquei che Val seigi tudestg e drovi consequentamein buca ina scola reala, la distanza seigi memia gronda, ord motivs finanzials seigi ei buca pusseivel da contribuir.

1899

Plontaziun Uaul Pign.

Administraziun

Uffeci communal Lumnezia
Palius 32D
Caum postal 54
7144 Vella

+41 (0)81 920 60 00
infolumneziach

Uffeci da taglia

Uffeci da taglia Lumnezia
Palius 32D
Caum postal 54
7144 Vella

+41 (0)81 920 60 08
steueramtlumneziach

Uras da spurtegl

gliendisdis - venderdis
09.30 - 11.30 uras
13.30 - 16.30 uras

ni tenor cunvegnientscha